Đặt cọc thuê nhà, cho anh em mượn tiền hay ký một tờ giấy ủy quyền, tất cả đều thuộc phạm vi pháp luật dân sự. Trong quá trình tư vấn, chúng tôi đã gặp không ít người rơi vào rắc rối chỉ vì bỏ qua vài nguyên tắc cơ bản mà họ nghĩ là chuyện nhỏ. Bài viết này tổng hợp 10 điều đáng biết nhất, để bạn đọc xong có thể tự rà soát lại giao dịch của mình trước khi xuống tiền hay đặt bút ký.
Pháp luật dân sự điều chỉnh những việc nào quanh bạn mỗi ngày?
Nói một cách dễ hiểu, quan hệ dân sự là những quan hệ giữa cá nhân, pháp nhân với nhau về tài sản và các quyền gắn liền với con người. Mua bán, thuê nhà, vay mượn hay lập di chúc đều nằm trong phạm vi này. Điểm cốt lõi là các bên được coi là bình đẳng về địa vị pháp lý, không bên nào được quyền ép buộc bên nào.
Khi chọn 10 điều để trình bày, chúng tôi dựa trên ba tiêu chí: xuất hiện thường xuyên trong giao dịch đời thường, hay dẫn tới tranh chấp, và người dân thường ít để ý nhất. Nếu bạn đang chuẩn bị thuê nhà, mua bán đất, cho vay hoặc lập di chúc, hãy đọc kỹ từng mục dưới đây.
Năng lực hành vi: giao dịch của bạn có hiệu lực hay không?
Không phải ai cũng tự mình xác lập giao dịch được. Người từ đủ 18 tuổi trở lên, không bị mất năng lực hành vi dân sự, mới có đầy đủ quyền tự quyết. Người chưa thành niên hoặc người bị mất năng lực hành vi thì phải thông qua người đại diện theo quy định.
Hệ quả có thể khá nghiêm trọng. Nếu một bên không có năng lực mà vẫn ký giao dịch, giao dịch đó có nguy cơ bị coi là vô hiệu. Khi ấy tài sản có thể phải trả lại, và người đã bỏ tiền ra mua có thể rơi vào tình thế khó xử. Quy định chi tiết theo từng trường hợp khá phức tạp, vì vậy bạn nên đối chiếu Bộ luật Dân sự hiện hành trước khi quyết định.
Điều kiện để một giao dịch dân sự có hiệu lực
Một giao dịch muốn có hiệu lực thường phải đáp ứng bốn điều kiện. Chủ thể phải có năng lực. Các bên phải tự nguyện. Mục đích và nội dung không được trái pháp luật, đạo đức xã hội. Và hình thức phải đúng theo quy định.
Lấy một ví dụ quen thuộc: bạn mua chiếc xe máy cũ nhưng người bán không đưa ra được giấy tờ rõ ràng. Việc mua bán vẫn có thể diễn ra trên thực tế, nhưng rủi ro về quyền sở hữu rất lớn. Còn giấy vay tiền viết tay có chữ ký hai bên thường vẫn được xem là một loại bằng chứng. Tuy nhiên, với một số loại giao dịch, pháp luật bắt buộc phải lập thành văn bản hoặc công chứng. Đó là lý do bạn cần kiểm tra hình thức bắt buộc của từng loại giao dịch cụ thể.
Ai được ký thay bạn, và giới hạn nằm ở đâu?
Có hai kiểu đại diện mà bạn nên phân biệt. Đại diện theo pháp luật là người được luật quy định, ví dụ cha mẹ với con chưa thành niên. Đại diện theo ủy quyền là người được bạn chủ động nhờ, thông qua một giấy ủy quyền.
Lỗi chúng tôi gặp nhiều nhất là giấy ủy quyền viết chung chung, không ghi rõ phạm vi công việc được làm, hoặc đã hết thời hạn nhưng người nhận vẫn tiếp tục ký thay. Khi nhờ người thân xử lý giao dịch bất động sản, bạn nên ghi rõ tài sản, loại giao dịch được phép thực hiện, thời hạn và điều kiện chấm dứt ủy quyền. Trước khi ký, hãy hỏi kỹ xem nội dung có đúng yêu cầu của cơ quan công chứng hay không.
Bạn có bao lâu để đòi quyền lợi khi bị xâm phạm?
Thời hiệu khởi kiện là khoảng thời gian mà bạn có quyền yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền lợi của mình. Hết thời hạn này, quyền khởi kiện có thể không còn được bảo đảm. Pháp luật có thời hiệu chung, nhưng với một số loại tranh chấp cụ thể lại có thời hạn riêng, nên không thể áp dụng một con số duy nhất cho mọi trường hợp.
Sai lầm chúng tôi thường thấy là chờ đợi quá lâu, đến khi cần kiện mới đi tìm chứng cứ. Tin nhắn, biên nhận hay thông tin người làm chứng rất dễ bị thất lạc theo thời gian. Hãy lưu sớm các tài liệu liên quan, đừng để đến lúc cần mới lục lại. Phần đối chiếu thời hiệu theo từng loại tranh chấp, bạn nên tra cứu văn bản hiện hành trước khi áp dụng, vì quy định có thể được sửa đổi.
Quyền sở hữu và cách xác lập tài sản
Quyền sở hữu gồm ba quyền năng: chiếm hữu, sử dụng và định đoạt tài sản. Tài sản có thể thuộc sở hữu chung, như vợ chồng cùng mua nhà, hoặc sở hữu riêng. Tài sản hình thành trong thời kỳ hôn nhân thường được coi là tài sản chung, trừ khi có thỏa thuận khác hoặc căn cứ pháp luật khác. Còn tài sản được thừa kế riêng thì có thể được coi là tài sản riêng.
Một mẹo đơn giản mà chúng tôi hay khuyên khách hàng là giữ kỹ chứng từ mua bán, hóa đơn, giấy chuyển nhượng. Khi phát sinh tranh chấp, chính những tờ giấy này giúp bạn chứng minh quyền sở hữu nhanh hơn rất nhiều so với việc phải nhờ đến nhân chứng.
Những điều khoản dễ bị bỏ sót trong hợp đồng dân sự
Một hợp đồng đầy đủ thường có các nội dung như đối tượng, giá, thời hạn, quyền và nghĩa vụ của mỗi bên, cùng mức phạt vi phạm. Nhiều người chỉ quan tâm đến số tiền, còn phần phạt vi phạm hay cách xử lý khi chậm trả lại tài sản thường bị bỏ qua.
Hợp đồng viết tay vẫn có giá trị trong nhiều trường hợp, nhưng hợp đồng có công chứng hoặc chứng thực thường an toàn hơn khi có tranh chấp xảy ra. Khi ký đặt cọc thuê nhà, bạn nên ghi rõ số tiền cọc, điều kiện hoàn cọc và thời điểm bàn giao. Chẳng hạn, nếu bên cho thuê đơn phương rút lại, cọc có được trả đủ hay không cần được nói rõ ngay từ đầu. Những chi tiết tưởng nhỏ này thường quyết định kết quả khi có chuyện xảy ra.
Trách nhiệm bồi thường khi gây thiệt hại ngoài hợp đồng
Thiệt hại có thể phát sinh ngay cả khi không có hợp đồng nào giữa hai bên. Để phát sinh trách nhiệm bồi thường, thường cần đủ bốn điều kiện: có thiệt hại thực tế, có hành vi trái pháp luật, có lỗi của người gây thiệt hại, và có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi với thiệt hại đó.
Ví dụ đời thường là va chạm xe máy làm hỏng xe của người khác, hoặc hành vi làm hư hại tài sản của hàng xóm. Lúc này, việc quan trọng nhất là lập bảng liệt kê thiệt hại kèm chứng từ đi kèm, như hình ảnh hiện trường, hóa đơn sửa chữa, báo giá. Chúng tôi thấy nhiều người bỏ qua bước này nên khó đòi được đúng số tiền mình đã chi ra.
Thừa kế theo pháp luật khi không có di chúc
Khi người để lại tài sản không lập di chúc, pháp luật sẽ chia thừa kế theo hàng thừa kế. Hàng thứ nhất thường gồm vợ chồng, cha mẹ, con đẻ, con nuôi. Hàng thứ hai và hàng thứ ba có phạm vi người thừa kế rộng hơn. Nguyên tắc chung là những người cùng hàng được hưởng phần bằng nhau.
Thực tế có nhiều trường hợp phức tạp hơn sách vở, như con riêng chưa làm thủ tục nhận con, hay người đã chăm sóc người mất trong nhiều năm nhưng không có quan hệ huyết thống. Mỗi trường hợp có thể khác nhau, nên bạn cần đối chiếu hồ sơ thực tế thay vì tự suy diễn theo cảm tính.
Giải quyết tranh chấp: thương lượng, hòa giải hay khởi kiện?
Thông thường, cách làm hợp lý là thương lượng trước, sau đó nhờ hòa giải ở cơ sở, và cuối cùng mới khởi kiện tại Tòa án. Thương lượng nhanh và ít tốn kém hơn, nhưng cần ghi lại nội dung đã thống nhất bằng văn bản. Chi phí và thời gian của từng bước phụ thuộc vào tính chất vụ việc, nên bạn cần cân nhắc theo tình hình cụ thể của mình.
Khi chuẩn bị hồ sơ, hãy gom đủ hợp đồng, biên nhận, tin nhắn, email và danh sách nhân chứng. Hồ sơ càng gọn gàng và có hệ thống, bạn càng dễ làm việc hiệu quả với cơ quan có thẩm quyền.
Những câu hỏi thường gặp
Giấy viết tay có giá trị pháp lý không?
Giấy viết tay có chữ ký của các bên có thể được xem là bằng chứng của giao dịch. Tuy nhiên, với một số loại giao dịch, pháp luật yêu cầu hình thức bắt buộc khác, nên bạn cần kiểm tra trước khi tin cậy hoàn toàn.
Cho người thân mượn tiền không lập giấy thì có đòi lại được không?
Vẫn có thể đòi, nhưng việc chứng minh sẽ khó hơn. Tin nhắn, lịch sử chuyển khoản ngân hàng và nhân chứng là những thứ giúp bạn có căn cứ. Lần sau, dù là người thân, bạn vẫn nên lập giấy rõ ràng.
Ủy quyền cho người khác ký hợp đồng cần giấy tờ gì?
Thông thường cần giấy ủy quyền ghi rõ phạm vi, thời hạn và thông tin các bên, kèm giấy tờ tùy thân. Với bất động sản, bạn nên hỏi trước văn phòng công chứng về yêu cầu cụ thể để tránh phải làm lại.
Thời hiệu đòi nợ là bao lâu?
Thời hiệu phụ thuộc vào loại nghĩa vụ và căn cứ phát sinh. Bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành, vì quy định có thể thay đổi và mỗi trường hợp có thể khác nhau.
Khi nào nên nhờ luật sư hoặc trung tâm trợ giúp pháp lý?
Khi giao dịch có giá trị lớn, liên quan đến bất động sản, thừa kế, hoặc khi đối phương từ chối thương lượng, bạn nên tìm đến chuyên gia. Trung tâm trợ giúp pháp lý cũng là lựa chọn đáng cân nhắc nếu bạn thuộc đối tượng được hỗ trợ theo quy định.
Nếu phải chọn một điều để ghi nhớ, chúng tôi khuyên bạn lưu chứng từ ngay từ đầu. Phần lớn tranh chấp dân sự khó giải quyết nhất không nằm ở chỗ luật quy định thế nào, mà nằm ở việc không còn giấy tờ để chứng minh. Hãy rà soát lại giao dịch bạn đang thực hiện, và đừng ngần ngại hỏi thêm khi chưa chắc chắn.
Để hiểu rõ hơn các kiến thức pháp luật cơ bản, bạn có thể tham khảo thêm tại giaoducphothong.edu.vn. Bạn cũng có thể đọc thêm Top 10 lưu ý về hợp đồng và giao dịch khi làm ăn để có góc nhìn bổ sung khi soạn thảo thỏa thuận, và Top 10 sai lầm thường gặp về bảo vệ người tiêu dùng khi giao dịch mua bán hằng ngày. Khi cần kiểm tra các điều khoản trong hợp đồng dịch vụ, bạn có thể xem thêm các điều khoản pháp lý doanh nghiệp cần kiểm tra trước khi ký hợp đồng.
